Gratë që ndryshuan shkencën. 19 laureate të Nobelit që lanë gjurmë në histori
E Mërkurë 11 Shkurt 2026, 14:02
Dritare.net
Një përmbledhje e veçantë kushtuar “Gratë që ndryshuan shkencën” sjell në vëmendje jetën, karrierën dhe kontributin e 19 grave që janë nderuar me Çmimin Nobel për arritjet e tyre shkencore deri në vitin 2018. Nga fizika te kimia dhe mjekësia, këto gra jo vetëm që thyen barriera në një botë të dominuar nga burrat, por transformuan rrënjësisht mënyrën se si e kuptojmë natyrën, trupin e njeriut dhe teknologjinë.
Marie Curie është e vetmja shkencëtare që ka fituar Nobelin në dy fusha të ndryshme shkencore – Fizikë (1903) dhe Kimi (1911). Ajo zbuloi poloniumin dhe radiumin dhe hodhi themelet e studimit të radioaktivitetit, duke hapur rrugën për përdorimin e rrezatimit në mjekësi.
Në vitet e fundit, Frances Arnold (Nobel në Kimi, 2018) revolucionarizoi bioinxhinierinë duke përdorur “evolucionin e drejtuar” për të krijuar enzima të reja me aplikime në farmaci dhe energji të rinovueshme.
Po në vitin 2018, Donna Strickland fitoi Nobelin në Fizikë për zhvillimin e teknikës së amplifikimit të pulsit të përkulur (CPA), që mundëson krijimin e lazerëve me intensitet të lartë.
Në fushën e mjekësisë, shumë prej këtyre grave kanë ndryshuar jetën e miliona njerëzve. Françoise Barré-Sinoussi (2008) zbuloi virusin HIV, duke hapur rrugën për diagnostikimin dhe trajtimin e AIDS-it.
Tu Youyou (2015) zbuloi artemisininën, një përbërës kundër malaries që ka shpëtuar miliona jetë.
Elizabeth Blackburn dhe Carol Greider (2009) zbuluan rolin e telomereve dhe enzimës telomerase në plakjen dhe kancerin.
Të tjera emra të shquar përfshijnë Barbara McClintock (1983), e cila zbuloi elementët lëvizës të ADN-së; Rita Levi-Montalcini (1986), bashkë-zbuluese e faktorit të rritjes nervore; Ada Yonath (2009), e cila zbardhi strukturën e ribozomit, duke ndikuar në zhvillimin e antibiotikëve të rinj; si dhe Dorothy Crowfoot Hodgkin (1964), e cila përdori kristalografinë me rreze X për të zbuluar strukturën e penicilinës dhe insulinës.
Shumë prej tyre përballuan pengesa të mëdha – nga diskriminimi gjinor te mungesa e financimit dhe pozicioneve akademike. Maria Goeppert Mayer, për shembull, punoi për vite pa pagesë para se të bëhej profesore e plotë në moshën 58-vjeçare. Gerty Cori, Gertrude Elion, Rosalyn Yalow dhe të tjera kontribuuan në zhvillimin e metodave dhe ilaçeve që sot janë thelbësore për mjekësinë moderne.
Këto 19 gra nuk janë vetëm laureate të Nobelit – ato janë simbol i këmbënguljes, guximit dhe pasionit për dijen. Trashëgimia e tyre vazhdon të frymëzojë breza të rinj shkencëtarësh në mbarë botën, duke dëshmuar se shkenca përparon kur talenti dhe vendosmëria nuk njohin kufij.
