Ali Pashë Tepelena, shqiptari që ndezi pavarësinë greke! Nga Arthur Holcombe
E Enjte 28 Maj 2026, 20:08
Dritare.net
DritareTV sjell sot për herë të parë dokumentarin e autorit Arthur Holcombe, një rrëfim historik mbi figurën e Ali Pashës së Tepelenës, një prej sundimtarëve më të fuqishëm dhe më ndikues të Ballkanit në fillim të shekullit XIX.
Më poshtë dokumentari i plotë!
Kjo është historia e sundimtarit shqiptar Ali Pasha, i cili, duke testuar kufijtë e pushtetit të tij, pa dashje i dha jetë Greqisë dhe Shqipërisë moderne.
Nëse udhëtoni nëpër Shqipërinë e Jugut ose Greqinë e Veriut sot, do të shihni gjurmët e trashëgimisë së tij: kështjella masive guri që ruajnë pika strategjike me pamje mbi lugina lumenjsh dhe gjire bregdetare. Megjithatë, përtej emrit të tij, pak dihet për trashëgiminë e këtij sundimtari dinak, të egër dhe pragmatik të fillimit të shekullit XIX.
Nëpërmjet krijimit të aleancave mes krerëve grekë dhe shqiptarë, ai krijoi një shtet proto-kombëtar të pavarur nga Perandoria Osmane. Në kulmin e tij, sundimi i tij shtrihej nga Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut e sotme deri në Greqinë qendrore dhe Peloponez, një territor tre herë më i madh se Shqipëria e sotme.
Por Ali Pasha nuk ishte një ndërtues shteti dhe trashëgimia e tij do të zbehej nga ngjarjet që pasuan vdekjen e tij. Rebelimi i tij kundër Sulltan Mahmudit II do të shënonte fillimin e fundit të autoritetit osman në Ballkan. Rënia e tij do të ndizte si Luftën Greke të Pavarësisë, ashtu edhe Rilindjen Kombëtare Shqiptare.
Ali Pasha lindi në një familje të vogël fisnike shqiptare pranë qytetit-kështjellë të Tepelenës, në atë që sot është Shqipëria e Jugut. Për më shumë se 30 vjet ai përdori kërcënime, ryshfete dhe forcë brutale për të fituar besnikërinë e klaneve kyçe greke dhe shqiptare. Ai e shtriu pushtetin e tij mbi porte të rëndësishme bregdetare si Vlora, Butrinti dhe Arta, si edhe mbi fortesa të brendshme si Berati, Gjirokastra, Elbasani dhe Korça.
Sundimi i tij solli vëmendjen e Evropës ndaj shqiptarëve si një popull më vete, në një rajon që udhëtarët dhe diplomatët e përshkruanin si “Shqipëria” ose “trojet shqiptare”. Rreth vitit 1800, kryeqyteti i tij, Janina, ishte qendra më e rëndësishme intelektuale dhe tregtare në Ballkan, katër herë më e madhe se Athina e kohës.
Janina u bë një portë për idetë iluministe që hynin në Perandorinë Osmane, duke mbështetur shkolla ortodokse, myslimane dhe hebraike. Në qeverisje, Ali Pasha shpërfillte dallimet etnike dhe fetare. Ai u martua me një grua greke dhe drejtoi një administratë të larmishme me këshilltarë grekë dhe guvernatorë, mbledhës taksash dhe ushtarakë shqiptarë.
Kryeqyteti i tij, Janina, u shndërrua në një nga qendrat më të rëndësishme intelektuale të botës grekfolëse. Pasuria e tregtarëve vendas, të cilët tregtonin në të gjithë Perandorinë Osmane dhe me qendra evropiane si Venecia, financoi shkolla dhe shtypshkronja që mësonin fizikë moderne, shkencë eksperimentale, matematikë dhe filozofi perëndimore.
Ky bum kulturor nxiti idetë laike dhe iluministe, të cilat më vonë do të luanin një rol kyç në zhvillimin e gjuhës së shkruar shqipe.
Ironia e madhe e Ali Pashës qëndronte te mbështetja e tij për dijen dhe arsimin. Duke nxitur pikërisht shkollat iluministe dhe idetë liberale që ai shpresonte se do të modernizonin autokracinë e tij, ai pa e ditur kultivoi farat intelektuale të lëvizjeve nacionaliste që më vonë do të shkatërronin trashëgiminë e tij dhe vetë rendin osman.
Në vitin 1821, Sulltan Mahmudi II më në fund vendosi t’i japë fund sfidës së Aliut. Ai dërgoi një ushtri të madhe të udhëhequr nga dy komandantë të fuqishëm shqiptarë: Kushid Pasha dhe ish-komandanti i Aliut, Omer Vrioni.
Në përpjekjen e fundit për mbijetesë, Ali Pasha u përpoq të bashkohej me lëvizjen greke të pavarësisë. Ai propozoi krijimin e një shteti të përbashkët greko-shqiptar. Atë verë, krerë shqiptarë dhe grekë nënshkruan një traktat për mbështetje ushtarake ndaj Pashait të rrethuar. Marrëveshja ishte shkruar në greqisht, por mbështetej mbi Besën shqiptare, betimin e shenjtë të nderit, të kuptuar mirë edhe nga grekët.
Por aleanca ishte e brishtë. Kryengritja greke po përhapej me shpejtësi në Peloponez, duke nisur me sulme kundër pronarëve myslimanë shqiptarë. Besimi mes palëve u shemb. Në vitin 1822, Ali Pasha ishte braktisur nga aleatët e tij, përfshirë edhe djemtë e vet. Gjithçka që i kishte mbetur ishin 80 luftëtarë të ashpër shqiptarë nga malet e Tepelenës.
Ali Pasha u josh drejt një manastiri në liqenin e Pambotisit me premtimin e rremë të faljes. Aliu, sapo kuptoi kurthin, nxori mushqetën dhe qëlloi i pari. I rrethuar nga të gjitha anët, ai u vra nga një breshëri plumbash. Koka e tij e prerë iu dërgua Sulltanit në Kostandinopojë.
Me vdekjen e Ali Pashës, Lufta Greke e Pavarësisë shpërtheu në të gjithë rajonin. Ky nuk ishte thjesht një konflikt mes grekëve dhe turqve. Shqiptarët luftuan në të dyja anët, në atë që u kthye në një luftë civile që shkatërroi shekuj bashkëjetese fetare dhe etnike.
Shumica e shqiptarëve myslimanë iu bashkuan Perandorisë Osmane për të mbrojtur komunitetet, tokat dhe privilegjet ekonomike e politike që kishin ndërtuar brenda strukturës osmane. Dhuna e revoltës greke vetëm sa e forcoi këtë zgjedhje.
Në tetor të vitit 1821, rrethimi grek i Tripolicës çoi në masakrimin e rreth 10 mijë shqiptarëve. Ishte një pikë kthese që bindi klasën pronare myslimane shqiptare se mbijetesa e tyre varej nga besnikëria ndaj Sulltanit.
Nga ana tjetër, shumë shqiptarë ortodoksë, përfshirë suliotët legjendarë dhe ndërtuesit e pasur të anijeve nga ishujt Hidra dhe Speca, mbështetën kauzën greke. Për këta luftëtarë shqiptarë, besimi ortodoks ishte lidhja që i bashkonte me çështjen greke. Vetëm pas luftës do të kristalizohej plotësisht identiteti kombëtar grek.
Në vitin 1830, Greqia fitoi pavarësinë nga Perandoria Osmane. Identiteti i saj kombëtar do të ndërtohej mbi gjuhën greke dhe krishterimin ortodoks, të përforcuar nga admiruesit perëndimorë që e lidhnin Greqinë moderne me politikën, filozofinë dhe demokracinë e Greqisë së lashtë.
Tronditjet e asaj lufte shkatërruan përgjithmonë modelet e vjetra të bashkëjetesës, duke krijuar ndarjet etno-fetare që do të përcaktonin kufijtë modernë të Greqisë dhe Shqipërisë.
Ndërsa Greqia fitonte pavarësinë, ndikimi i Ali Pashës vazhdonte të jetonte në Rilindjen Kombëtare Shqiptare. Ai kishte treguar se shqiptarët, myslimanë, ortodoksë dhe katolikë, mund të bashkoheshin nën një administratë të përbashkët.
Ai ndërtoi një rrjet të gjerë elitash shqiptare dhe ruajti një aristokraci të fuqishme, pasardhësit e së cilës do të bëheshin figura kyçe të lëvizjes kombëtare shqiptare.
Janina mbeti një qendër kulturore dhe arsimore që nxori intelektualët që promovuan gjuhën e shkruar dhe të folur shqipe. Figura më e rëndësishme mes tyre ishte Abdyl Frashëri, i cili bashkoi krerët shqiptarë nga trojet e Kosovës, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut të sotme.
Në vitin 1878, ai themeloi Lidhjen e Prizrenit për të mbrojtur autonominë shqiptare.
Udhëheqësit e lëvizjes kombëtare shqiptare e kuptuan se gjuha ishte filli që bashkonte shqiptarët e të gjitha besimeve. Ata i dhanë përparësi alfabetit shqip dhe krijuan shkollat e para shqipe.
Për shumë kohë, gjuha shqipe ishte e ndaluar në shkolla dhe në shtyp, deri në vitin 1908. Komiteti që standardizoi alfabetin shqip zgjodhi alfabetin latin në vend të atij grek apo arab. Ai përbëhej nga shqiptarë myslimanë, ortodoksë dhe katolikë që punonin së bashku.
Ndryshe nga fqinjët ballkanikë, identiteti modern shqiptar do të mbështetej mbi një gjuhë të përbashkët dhe jo mbi fenë.
Në fund, përpjekja e Ali Pashës për të krijuar një perandori personale hapi pa dashje rrugën për lindjen e një identiteti kombëtar shqiptar që do të dilte përtej mureve të pallatit të tij dhe do t’i mbijetonte Perandorisë Osmane që ai dikur sfidoi./dritare.net
