Kohë më parë The New Yorker publikoi një artikull nga Malcolm Gladwell Malcolm Gladwell, “Çfarë kuptojmë gabim rreth krimit të dhunshëm”.
Ja historia e artikullit!
“Vonë një natë të dielës, në qershor 2023, një grua me emrin Carlishia Hood Carlishia Hood dhe djali i saj katërmbëdhjetë vjeçar, nxënës me rezultate shumë të mira, ndaluan te Maxwell Street Express, një fast-food në West Pullman, në jugun e largët të Çikagos. Djali qëndroi në makinë, ndërsa Hood hyri brenda. Maxwell është një vend i thjeshtë, vetëm për marrë në dorëzim, pa vende uljeje brenda, i hapur 24 orë në ditë.
Hood kërkoi një porosi të veçantë, pa e ditur që te Maxwell porositë e veçanta nuk mirëpriten. Njeriu pas saj në radhë u zemërua; ajo po ngadalësonte shërbimin. Ai quhej Jeremy Brown, i njohur në rrugë si “Knock-Out King”. Brown filloi të bëjë gjeste me duar, me frustrim dhe u zemërua më shumë ndërsa debatoi me Hood. Pastaj përkul dorën, shtyu trupin prapa dhe e goditi në kokë.
Kur filloi debati, Hood i shkroi djalit të saj që të hynte brenda. Ai u gjend te dera, në një xhaketë të bardhë. Ai pa Brown që godiste nënën e tij për herë të dytë. Djali nxori një pistoletë dhe qëlloi Brown në shpinë. Brown u përpoq të ikte nga lokali, djali vazhdoi ta ndiqte duke qëlluar sërish. Brown vdiq në rrugë, një nga një duzinë burrash të vrarë me armë gjatë asaj fundjave në Chicago.”
Në librin e ri “Unforgiving Places”, Jens Ludwig analizon vrasjen e Brown, moment pas momenti. Ai përdor si heuristik versionin e psikologut Daniel Kahneman mbi dallimin mes Sistemit 1 dhe Sistemit 2 të mendimit:
Sistemi 1 – dhuna spontane: veprime të shpejta, impulsive dhe emocionale, që lindin nga frustimi, zemërimi, konfuzioni apo përdorimi i drogës.
Sistemi 2 – dhuna e planifikuar: veprime të menduara dhe të qëllimshme, si vjedhjet e organizuara, grabitjet ose vrasjet e planifikuara.
Sipas studiuesit Jens Ludwig, sistemi ynë i drejtësisë supozon gabimisht se shumica e dhunës është e planifikuar (Sistemi 2), ndërkohë që realiteti është krejt tjetër: shumica e dhunës është spontane (Sistemi 1). Ai shprehet: “Gjaku që derdhet çdo ditë në rrugët e Amerikës është thjesht Maxwell Street Express, përsëritje pas përsëritjeje.”
Në burgjet e Dakota së Jugut, shkalla e burgosjes është 370 për 100,000 banorë, më e lartë se mesatarja kombëtare dhe më e lartë se çdo vend demokratik tjetër. Shumica e të burgosurve janë për krime jodhunshme, kryesisht për drogë ose vozitje nën ndikimin e alkoolit. Nga krimet e dhunshme, më të zakonshmet janë sulmet seksuale, vrasjet e shkallës së parë dhe të dytë, grabitjet, vjedhjet, rrëmbimet, keqtrajtimet e fëmijëve, përdorimi i armëve, zjarrvëniet dhe ngacmimet.
Nga përvoja ime vullnetare në burg, kam dëgjuar histori të ndryshme:
-Një i burgosur kishte bërë një sherr në bar gjatë adoleshencës dhe kishte shkuar në burg për më shumë se 30 vjet, pasi njëri nga të dy kishte vdekur gjatë konfliktit.
-Një tjetër, vrau shokun e tij pasi një debat për një birrë eskaloi në dhunë.
-Një burrë vrau gruan sepse nuk mund të durohej më; arsyeja? Divorci ishte tepër i shtrenjtë.
-Disa kanë vrarë gjatë marrëveshjeve të drogës që kanë shkuar keq.
Shumica e dhunës në burg lind nga mungesa e respektit; çdo shenjë dobësie mund të shihet si “shenjë dobësie” dhe të sjellë dhunë.
Në thelb, pothuajse të gjithë kriminelët e dhunshëm që kam takuar janë Sistemi 1: egocentrikë, të nxitur nga emocione të fuqishme, të shpejtë për të reaguar dhe shpesh katastrofikojnë situatat. Ludwig shpjegon:
“Mendimi i Sistemit 1 sheh gjithçka përmes prizmit ‘Çfarë ka kjo të bëjë me mua?’ Ai redukton kompleksitetin në po ose jo dhe fokusohet më shumë tek informacioni negativ. Është i ndërtuar për të perceptuar kërcënimet dhe shpesh imagjinon të keqen më të madhe.”
Në workshop-et e programit AVP (Alternative to Violence Project), shumica e të rinjve thanë: “Çfarë duhet të bëj kur më mungon respekti?” ose “Nëse nuk reagoj, të gjithë do të mendojnë se jam i dobët.” Trajnuesit mësuan pjesëmarrësit të ngadalësonin reagimet, të merrnin frymë thellë dhe të pyetnin: “A ia vlen të përfundoj në SHU për këtë?” (Segregated Housing Unit, i njohur si “Holi”).
Ngjarja e Hood dhe agresorit është shembulli klasik i Sistemit 1: keqkuptime të vogla eskaluan në dhunë dhe përfunduan me vrasje spontane. Shumica e vrasjeve ndodhin kështu, papritur, pa një arsye të madhe, si rezultat i emocioneve që nuk kontrollohen.
Ludwig thekson gjithashtu: shumë nga rastet që quhen “dhunë bandash” janë thjesht konflikte midis individëve që ndodhen në banda. Përqendrimi mbi lidhjet e tyre me bandat na bën të keqkuptojmë origjinën e dhunës. Argumentet janë pas 70–80% të vrasjeve dhe shumica nuk ndodhin për përfitim material, por për grindje emocionale mbi tradhti, para, alkool ose kujdestari fëmijësh.
Sistemi ynë i drejtësisë supozon se njerëzit veprojnë duke peshuar kostot. Por në momentin e dhunës, sidomos me alkool, drogë ose probleme mendore, askush nuk mendon “Do të shkoj në burg për jetë.” Adoleshentët veprojnë me emocione dhe shumë të rritur nuk kanë mësuar të menaxhojnë emocionet.
Ludwig sugjeron tri ndryshime për të reduktuar dhunën:
Të ndalojmë të shikojmë kriminelët si kategori morale të veçantë, kushdo mund të bëjë një gabim që çon në burg.
Të reduktojmë burgosjet e gjata, ato largojnë njerëzit nga familjet dhe komuniteti, pa i ndihmuar të përballen me botën jashtë.
Të përmirësojmë sigurinë dhe kushtet në lagje, për shembull, ndriçimi i rrugëve ul ndjeshëm krimet serioze.
Në një ushtrim të New York-ut, të rinjtë mësuan se shumica e konflikteve janë të panevojshme, shpesh si një “top” që mund të zgjidhet pa dhunë. Mesazhi është i qartë: shumica e konflikteve dhe krimeve të dhunshme lindin nga emocione të papërballuara dhe keqkuptime, dhe mund të parandalohet me edukim, vetëkontroll dhe përmirësim të kushteve sociale./K.C/dritare.net
