Gjatë një gjysmë shekulli krijimtari aktive, akademiku dhe shkrimtari Rexhep Qosja është pozicionuar vazhdimisht në anën e duhur të historisë, duke u shndërruar në një nga figurat më emblematike të kombit shqiptar. Një dokumentar të gazetares Rudina Xhunga, në DritareTV, i cili analizon në thellësi jetën dhe veprën e tij, hedh dritë mbi rrugëtimin e tij nga një fëmijëri e vështirë në malet e Vuthajt, deri në tryezat më të rëndësishme të vendimmarrjes politike në Evropë, siç ishte Konferenca e Rambujesë.
Rrënjët dhe formimi i hershëm
Historia e Qosjes nis në Vuthaj dhe Gusi, zona malore me një bukuri gjeografike mbresëlënëse por me kushte tepër të vështira ekonomike. Siç dëshmon dokumentari, rruga drejt arsimimit për shqiptarët e atyre anëve ishte shtruar me sakrifica të mëdha. Kujtimet e fëmijërisë, sipas psikologjisë moderne që vetë studiuesi citon, bëhen përcaktuese në ngjizjen e përfytyrimeve të një autori. Peizazhi i ashpër por i mrekullueshëm, lojërat tradicionale si ajo e "flamurit", dhe mungesa e mundësive bazë, i dhanë atij një kalitje shpirtërore të cilën ai më vonë do ta reflektonte gjerësisht në prozën e tij. Nga shkolla normale në Prishtinë te përkushtimi absolut ndaj librit, formimi i tij ishte një triumf mbi rrethanat.
Përballja me Makinerinë Jugosllave
Në vitet 1980, kur makineria propagandistike e ish-Jugosllavisë synonte denigrimin e historisë dhe kulturës shqiptare, Rexhep Qosja u ngrit si një kala mbrojtëse. Në vitin 1981, kur shumë politikanë dhe intelektualë të tjerë nxituan të dënonin demonstratat studentore për t'i bërë lajka pushtetit, Qosja refuzoi në mënyrë absolute të komprometonte bindjet e tij. Ai doli hapur kundër intelektualëve serbë, malazezë dhe maqedonas, duke argumentuar shkencërisht dhe politikisht se shqiptarët në Jugosllavi nuk ishin një pakicë kombëtare. Ata ishin popullsia e tretë më e madhe në federatë dhe, mbi të gjitha, gjysma e një populli të ndarë padrejtësisht nga fuqitë e mëdha. Libri i tij, "Populli i ndaluar", i cili fillimisht u botua në gjuhën kroate për t'i shpëtuar censurës direkte serbe, u bë manifesti i dejugosllavizimit të mendimit politik shqiptar.
Dalja nga kabineti dhe angazhimi në politikë
Qosja nuk ishte vetëm një "krijues kabinetesh". Në momentet më të errëta të historisë së Kosovës në vitet 1990, ai ndjeu detyrimin jetik për të lëshuar zyrat akademike dhe për të hyrë në ujërat e turbullta të politikës. Ai ishte një kritik i ashpër i politikës paqësore dhe të nënshtruar të kohës, e cila i quante "të lira" zgjedhjet e mbajtura nën terrorin e Sllobodan Millosheviqit. Përtej kritikës, Qosja mori përgjegjësi direkte duke udhëhequr delegacionin shqiptar në Rambuje, në aleancë me Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Autoriteti i tij moral dhe dija e gjerë qenë vendimtare për të kapërcyer dyshimet dhe për të arritur një marrëveshje që i hapi rrugë çlirimit të Kosovës.
Mbrojtja e gjuhës dhe e kulturës
Në fushën akademike, kontributi i Qosjes mbetet i pakrahasueshëm. Që në fundin e viteve 1960, ai kundërshtoi fuqishëm zërat që synonin krijimin e një gjuhe apo letërsie të veçantë "kosovare", duke mbrojtur standardin e përbashkët kombëtar. Me librin e tij "Anatomia e Kulturës", ai shkaktoi një tërmet të vërtetë, duke thyer kornizat e ngurta të estetikës marksiste-leniniste që dominonte në Tiranë. Si drejtor i Institutit Albanologjik, ai tregoi një etikë pune fenomenale, siç dëshmohet nga koha kur kaloi në Shqipëri për të mbledhur lëndën për monografinë e tij monumentale mbi Asdrenin.
Ideali i Bashkimit Kombëtar dhe "Nëna Shqipëri"
Për Qosjen, qeveria e sotme e Kosovës shihet vetëm si një shkallë kalimtare drejt një qeverie të vetme për të gjithë popullin shqiptar. Ai analizon se termi "Nëna Shqipëri" nuk ishte një rastësi romantike, por një realitet gjeopolitik. Pa ekzistencën e shtetit shqiptar, argumenton ai, shqiptarët e Kosovës mund të ishin zhvendosur ose asimiluar plotësisht nga programet e spastrimit etnik si ato të hartuara nga Vasa Çubriloviq. Shteti shqiptar mbajti gjallë shpresën dhe qëndresën e shqiptarëve përtej kufirit.
Jeta personale dhe trashëgimia
Përtej dimensionit publik plot polemika, dokumentari shpalos një anë thellësisht njerëzore të akademikut. Jeta e tij dinamike dhe e stuhishme e gjente ekuilibrin vetëm në shtëpi, falë bashkëshortes së tij, të cilën ai e kujtonte me një dashuri dhe mirënjohje të thellë. Ajo siguronte paqen absolute që i duhej për të shkruar veprat e tij. Humbja e saj la një zbrazëti të madhe, duke ndikuar thellë në ritmin e tij të punës, një dëshmi kjo se prapa çdo kolosi qëndron një mbështetje e pathyeshme njerëzore. Ndarja nga jeta e akademik Rexhep Qosjes shënon fundin e një epoke për mendimin intelektual dhe historik shqiptar, por lë pas një trashëgimi të pashembullt që do të ndriçojë rrugëtimin e kombit për brezat që vijnë./dritare.net
